576. نگاهي به برنامه كتاب شب؛ كتابخواني شبانه روي امواج راديو
محسن حكيم معاني سردبير برنامه براي اهل ادبيات فرد شناختهشدهاي است، هم به واسطه نقدهايش و هم به دليل حضورش در برنامه كتاب شب. او سالهاست در مطبوعات نقد مينويسد و براي راديو برنامه ميسازد.
وي درباره برنامه كتاب شب ميگويد: اين برنامه كاري از گروه شامگاهي راديو تهران است كه از سال 70 پخش ميشود. كتاب شب هر هفته با داستانها و رمانهاي مختلف از ساعت 23 و 30 دقيقه به مدت نيم ساعت روي موج FM رديف 94 مگاهرتز پخش ميشود. در اين برنامه از شنبه تا پنجشنبه يكي از آثار نويسندگان خارجي و ايراني روايت ميشود و روزهاي جمعه به نقد و بررسي اثر خوانده شده، خواهيم پرداخت. در كتاب شب، شنوندگان علاوه بر سرگرم شدن و شنيدن داستان، با نويسندگان و زندگينامه، سبك نويسندگي و شخصيتهاي مختلف آشنا ميشوند.
معاني درخصوص ملاك انتخاب كتابها ميگويد: آنچه در انتخاب كتاب مدنظر قرار ميگيرد وجه شنيداري آن است. برخي كتابها خواندني و به عبارتي ذهني هستند و قابليت شنيداري شدن ندارند و بعضي برعكس هستند چون داستانها خلاصه ميشوند، يكي ديگر از معيارهاي انتخاب كتابها، قابليت خلاصه شدن آنهاست. در مراحل بعدي، محتواي جذاب و همچنين نويسنده و سبك نوشتاري آنها مهم است.
سردبير كتاب شب در پاسخ به اين پرسش كه آيا براي روايت داستانها نياز به كسب اجازه از مولف يا درخصوص كتابهاي خارجي اجازه مترجم ضروري است، بيان ميكند: بيشتر ناشران از اين كه كتابهايشان در اين برنامه خوانده شود، استقبال ميكنند و برخيها حتي ما را حمايت ميكنند، چون يك تبليغ براي كتاب محسوب ميشود. خود من قبل از اين كه سردبير كتاب شب باشم، يكي از شنوندههاي آن بودم و هميشه دوست داشتم كتابي را كه در برنامه روايت ميشود، تهيه كنم و بخوانم. بيشتر مخاطبان با شنيدن خلاصهاي از داستان، بيشتر مشتاق ميشوند خود كتاب را تهيه كنند و آن را بخوانند.
وي درباره اين كه بيشتر شنوندگان به شنيدن چه نوع داستانهايي تمايل دارند، ميگويد: شنوندگان از طريق سايت راديو تهران پيشنهادها و انتقادهاي خود را مطرح كرده، بسياري از مخاطبان يا همكاران نيز از طريق پيامك و تماسهاي تلفني كتاب موردنظر خودشان را معرفي ميكنند و تمايل دارند در اين برنامه خوانده شود. با توجه به اين كه شنوندگان، سلايق و علاقههاي مختلفي دارند نميتوان گفت بيشتر به شنيدن چه نوع داستانها يا رمانهايي تمايل دارند.
روايتهاي شبانه با صداي بهروز رضوي
بهروز رضوي گوينده، مجري تلويزيون و بازيگري است كه صدايش آدم را به ياد قصههاي شب راديو مياندازد. او به عنوان گوينده كتاب شب، سالهاست با برنامه همكاري ميكند.
وقتي از او درباره ويژگيهاي يك گوينده موفق راديويي ميپرسم، چنين پاسخ ميدهد: براساس تجربيات من، رعايت اصول اوليه گويندگي و آشنايي با تكنيكهاي گويندگي و بهرهگيري از فرهنگ غني واژگان، همه به آموختهها برميگردد چون اصل اول در گويندگي، سواد گويندگي است كه اين با سواد آكادميك فرق ميكند. چه بسيار تحصيلكردههايي كه توان اين كار را ندارند و چهبسا كساني كه با سواد گويندگي، قابليتهاي خود را نشان دادهاند.
سواد گويندگي با مطالعه و تحقيق عجين است و من توصيه ميكنم حتما مطالعه و پژوهش در دستور كار گويندگان و علاقهمندان اين حرفه باشد.
نكته ديگر اين كه هر چه گوينده با متن و مخاطب خود صميميتر و بيادا و اصولتر باشد موفقتر است، چون شنوندگان بسيار نكته سنج و تيزهوش هستند. بايد با صداقت و روراستي در خدمت آنها بود. اگر صداسازي كنيم و خودمان نباشيم، مخاطب متوجه ميشود و برنامه را دنبال نميكند.
محمدرضا گودرزي ـ كه بازنويسي كتابها را بهعهده دارد ـ درباره بازنويسي كتابها اينگونه توضيح ميدهد: مدت بازنويسي كتابها براساس نوع كتب، حجم و قابليت شنيداري آنها متفاوت است، البته آن هم با توجه به آشنايياي كه با نويسنده يا سبك نوشتاري او و احاطهاي كه هر شخصي بر داستان و ادبيات دارد، تفاوت دارد. در مجموع، بازنويسي هر كتاب حدود يك هفته زمان ميبرد. متنهايي كه از درونگرايي و ذهنيتگرايي ببيشتري برخوردار باشد، زمان بيشتري براي بازنگري ميطلبند.
وي در ادامه سخنان خود درباره مهارتهاي ضروري در بازنگري كتاب ميگويد: در اولين مرحله، آشنايي با ادبيات و نويسندگان و شناخت انواع متنها مهم است. دانستن تلخيص و نقد و تحليل نيز از مولفههايي است كه نبايد از آن غافل شد. آنچه بايد مدنظر باشد اين كه تم اصلي داستان و خط اصلياش تغيير نكند. به عبارت بهتر ميتوان گفت در متن شنيداري مخاطب نبايد احساس چندپارگي كند و متوجه حذف قسمت يا بخشهايي از داستان شود چون متن بايد يكدست و بدون كمترين تغيير در مسير اصلي باشد تا مخاطب با داستان ارتباط برقرار كند.
گودرزي در پاسخ به اين پرسش كه در بازنگري كتاب چه قسمتها يا بخشهايي حذف ميشود، ميگويد: بايد در نظر داشت قسمتهايي از كتاب، ذهني و درونگراست و شنونده از طريق شنيداري نميتواند با آن ارتباط برقرار كند و بخشهايي هم امكان پخش از رسانه ملي ندارد و قسمتهايي نيز به خط قرمزها و توجه به طيف وسيع و قشرهايي از شنوندگان برميگردد كه قابليت بازنويسي ندارد.
او كه در شبهاي جمعه همراه ديگر عوامل به نقد و تحليل كتاب خوانده شده ميپردازد، اذعان ميكند: شبهاي جمعه كتاب خوانده شده با حضور ديگر كارشناسان نقد و بررسي ميشود و درباره ساختار، تناسب داستان و عناصر آن، پردازش شخصيتها، انتخاب راوي و روش كار نويسنده به بحث و كارشناسي ميپردازيم. به جرات ميتوان ادعا كرد شنوندگان بيشتري در اين شب مخاطب برنامه هستند و اطلاعات بيشتري درباره داستان و نويسنده كسب ميكنند.
كتابي كه هر شب ورق ميخورد
شنيدن داستانهاي راديويي با صداهاي ماندگار گويندگان براي هيچ شنوندهاي خالي از لطف نيست و بيشتر تداعيگر روزهاي كودكي است و لحظههايي كه با شنيدن داستانهاي شبانه سپري ميشد.
با وجود گذشت سالها، همچنان روايتها ادامه دارد.
يكي از اين برنامههاي راديويي كه داستانها و رمانهاي مشهور ايراني و خارجي را روايت ميكند، «كتاب شب» از راديو تهران است كه هر شب همنشين شبهاي شنوندگان ميشود.
اين برنامه با همكاري محمود احمدي تهيهكننده، بهروز رضوي گوينده، احسان پويا كارشناس و منتقد، معصومه خادمنيا، محمدرضا گودرزي و مريم نيكرو نويسنده پخش ميشود.
